پسماند ایران _ به گزارش روز سهشنبه خبرنگار ایرنا، به طور تقریبی به آخرین روزهایی نزدیک میشویم که استان اردبیل روی گرما به خود میبیند و طبیعت استان از اهالی و گردشگرانی میزبانی میکند که بهویژه در تعطیلات و پایان هفته ها برای گذران اوقات فراغت بدان پناه میبرند.
هرچند تا بارشهای شدید و سرما هنوز فاصله داریم اما تا همینجای کار هم طبیعتگردان آسیب قابل توجهی به منطقه وارد کردند که اثرهای آن تا سالها بر آب و خاک خواهد ماند؛ به طوری که انبوه زبالهها و پسماندهای بر جا مانده از سفرهای تابستانی در پای درختان جنگلی و لای بوتههای مراتع به چشم هر رهگذری خودنمایی میکند.
از حاشیه رودخانه خیو در مشگینشهر تا جنگل فندقلو در نمین از جوراب، پوشک، دستمال کاغذی، ته سیگار تا لیوان یکبار مصرف، تسمه پاره و کیسه پلاستیکی؛ زباله همه جا هست و تجربه گذشته نشان میدهد که قرار است سالها هم در همان محدوده ماندگار باشد.
البته نباید از انصاف گذشت و تمام تقصیر را گردن مسافران انداخت، چرا که خود اهالی نیز در این زمینه نقش دارند و تخلیه نخلههای ساختمانی، پرتاب زبالهها از درون خودروها یا رهاسازی موارد دورریز پس از اتراق چند ساعته، تصویر چندان غریبی در شهرها، جادهها و جنگلهای استان اردبیل نیست.
از همین رو مساله اردبیل را نباید تنها به جمعآوری زباله محدود دید و اگر قرار باشد طبیعت حفظ شود و در عین حال گردشگری رشد کند، باید ضمن ارتقای حساسیت مردم و جلب مشارکت عمومی، اقتصاد گردشگری را به اقتصاد حفاظت از طبیعت استان گره بزنیم؛ یعنی بخشی از درآمد گردشگری به طور مستقیم صرف پاکیزگی، احیای طبیعت و کنترل پسماند همان منطقه شود.
هر مقصد گردشگری نیازمند طرحی اختصاصی
دیدگاههای کارشناسی و تجربههای جهانی نشان میدهد که در استانی با ظرفیت و تنوع اقلیمی اردبیل در وهله نخست نیازمند طرحی اختصاصی برای تعریف یک سیستم پسماند در هر مقصد گردشگری هستیم، به جای اینکه برای کل استان نسخهای یکسان پیچیده شود.
برای این منظور در نقاطی مانند شورابیل، فندقلو، نئور، سبلان و مسیرهای صعود، سردابه، سرعین و روستاهای اطراف، مشگینشهر و مسیرهای طبیعتگردی، مسیر خلخال به اسالم، روستاهای هدف گردشگری، آبشارها و چشمههای پرتردد باید طرح مدیریت مقصد طراحی گردد و ابتدا تا انتهای زنجیره تولید زباله، جداسازی، جمعآوری، انتقال، بازیافت یا پردازش و گزارشدهی آن مشخص باشد.
باید پول زباله از علاقهمندان طبیعتگردی دریافت و با شفافیت هزینه شود و در این راستا برای بعضی مقصدهای پرتردد میتوان یک عوارض بسیار کوچک محیطزیستی روی بلیت، پارکینگ یا خدمات گردشگری اعمال گردد و صرف پاکیزگی، سرویس بهداشتی، جمعآوری پسماند و احیای طبیعت همان منطقه شود اما نکته کلیدی در اینجا شفافیت هزینهکرد است که میتواند با جلب اعتماد عمومی، میزان مشارکت مردم و شانس موفقیت طرح را تقویت کند.
از دیگر طرحهای با قابلیت عملیاتی شدن باید به جمعآوری بطریهای پلاستیکی اشاره داشت و برای جلب مشارکت مردم میتوان به این امر مبلغی به عنوان تخفیف ورودیه یا یک خدمت گردشگری اختصاص داد و با این روش بطری پلاستیکی را از زباله به اعتبار اقتصادی تبدیل کرد؛ این طرح را میتوان ابتدا در یک نقطه آزمایشی مانند شورابیل یا یک مسیر پرتردد اجرا کرد و سپس به سایر نقاط توسعه داد.
ضرورت تعریف برند گردشگری سبز برای رعایت استانداردهای حفاظتی
این روزها که با کمبود و افزایش قیمت مواد پلاستیکی روبهرو هستیم، بهترین فرصت برای خلاص شدن از شر کیسههای رنگارنگ پلاستیکی یکبارمصرف و ترویج استفاده از کیسههای چندبارمصرف و ممنوعیت تدریجی ظرفهای یکبار مصرف در مناطق حساس طبیعی است و با چنین اقدامهای کوچک اما عملی میتوانیم گردشگری پاک را به مزیت رقابتی اردبیل تبدیل کنیم.
در این راستا برای نمونه میتوانیم یک برند گردشگری سبز اردبیل ایجاد و به اقامتگاه، رستوران، تور یا روستایی که استانداردهای زیست محیطی مانند جداسازی زبالهها،حذف پلاستیک یکبارمصرف، مصرف بهینه آب، مدیریت فاضلاب، استفاده از محصولات محلی و کمک به حفظ پوشش گیاهی را رعایت میکند، نشانی ویژه اعطا کنیم.
روستای هدف گردشگری موییل
مهمتر از اینها اینکه روستاها باید وارد اقتصاد حفاظت شوند، چون اگر روستایی ببیند گردشگر فقط زباله و هزینه برایش ایجاد میکند، انگیزهای برای حفاظت باقی نمیماند؛ ولی اگر زنجیره گردشگر، اقامتگاه محلی، غذای محلی، راهنمای محلی، فروش محصول روستا و درآمد روستا ایجاد شود، طبیعت تبدیل به دارایی اقتصادی روستا میشود.
در این مدل بخشی از درآمد میتواند به صندوق روستا برگردد و در مواردی مانند جمعآوری زباله، سرویس بهداشتی، مسیر پیادهروی، فضای سبز و حفاظت از چشمهها و رودخانهها هزینه شود.
در کنار آن هم باید نسبت به پرورش و جذب محیطبان محلی یا نگهبان طبیعت روستا اقدام کرد که به مسائلی همچون آموزش اهالی و گردشگران، پایش منطقه و جلوگیری از ریختن زباله و گزارش تخلفها بپردازد.
لزوم اعمال محدودیت تردد در نقاط حساس
کاهش تولید زباله، جداسازی از مبدا، پاکیزگی معابر، کاهش مصرف پلاستیک، میزان مشارکت مردم، زیباسازی و حفظ منابع آب ضمن جلب رضایت گردشگران میتواند مبنایی برای ارزیابی و درجهبندی باشد و به نقاط برتر مشوقهایی مانند بودجه عمرانی، امکانات گردشگری، تبلیغات رسمی و تجهیزات محیطزیستی ارایه شود.
اما یکی از مشکلهای گردشگری اردبیل این است که میگویند هرچه گردشگر بیشتر، بهتر! در حالی که در طبیعت چنین نیست و اگر یک منطقه ظرفیت پذیرش روزانه ۵۰۰ نفر را داشته باشد، ورود ۲ هزار نفر ممکن است در کوتاهمدت درآمد ایجاد نماید اما در بلندمدت همان جاذبه را تخریب کند.
بر این اساس باید در نقاط حساس به صورت کارشناسی نسبت به تعیین حداکثر تعداد گردشگر روزانه یا تعداد خودرو و مناطق ممنوعه برای ورود، اقدام گردد و اگر ظرفیت تکمیل شد، ورود محدود شود؛ که البته این موضوع برای دریاچهها، جنگلها، مرتعها و مسیرهای کوهستانی اهمیت بیشتری دارد.
ایجاد صندوقی ویژه و برگزاری پویشهایی مانند «هر گردشگر، عضو تیم حفاظت» برای جمعآوری کمکهای مالی دوستداران طبیعت و جلب مشارکت در طرحهای پاکسازی و گزارش مستمر پولهای جمعآوری شده و اقدامهای صورت گرفته هم میتواند بخشی از هزینههای جمعآوری و حمل زبالهها را تامین و موضوع را از پرداخت صرف عوارض به طرحی مشارکتی و مردممحور تبدیل کند.
اولویت مدیریت درست زنجیره تولید و بازیافت زباله
منطقه جنگلی فندقلو و مسیرهای جنگلی منتهی به گردنه حیران با توجه به حجم تردد و اهمیتی که به عنوان دنباله ذخیرهگاه ژنتیکی جنگلهای هیرکانی دارد، بهترین گزینه برای آزمون مدیریت گردشگری طبیعت و پسماند است.
در کنار آن یکی از روستاها نیز در گام نخست میتواند وارد اقتصاد حفاظت شود؛ البته روستایی که در آن پیشنیازهایی مانند اقامتگاه بومگردی، غذای محلی، طبیعتگردی و فروش محصولات محلی فراهم و قابل اتصال باشد.
باید در نهایت گفت که برای حفاظت از محیط زیست و منابع طبیعی هیچ شخص یا دستگاهی به تنهایی مسئول نیست و مجموعه استانداری، میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، حفاظت محیط زیست، فرمانداریها، شهرداریها، دهیاریها، منابع طبیعی و آبخیزداری، بخش خصوصی گردشگری، تشکلهای محیطزیستی و نمایندگان جوامع محلی باید باهم پا پیش بگذارند و مسئولیت هر کدام هم قابل اندازهگیری شود.
فقدان سطل زباله شاید یکی از نخستین مواردی باشد که به چشم بخورد اما به نظر میرسد که اشتباه باشد چنین طرحی را بخواهیم با خرید سطل زباله آغاز کنیم؛ هرچند سطل به تعداد زیاد بسیار هم لازم است، اما مساله اصلی طراحی درست، اجرا و پایش زنجیره کاهش تولید، جداسازی، جمعآوری، بازیافت، تامین مالی، نظارت، مشارکت مردمی و درآمد گردشگری است.
استان اردبیل در مجموع ۹۰۲ هزار هکتار مرتعهای ییلاقی، قشلاقی و میانبند و همچنین ۶۹ هزار هکتار جنگل دارد و فندق، ارس، بلوط، زبان گنجشک و افرا از جمله گونههای غالب آن است.
این استان با ۱۲ شهرستان و جمعیت نزدیک به یک میلیون و ۳۰۰ هزار نفر در همسایگی استانهای آذربایجانشرقی، زنجان، گیلان و هممرز با کشور جمهوری آذربایجان قرار دارد و در فصلهای بهار و تابستان یکی از مقصدهای اصلی گردشگری است.
