پسماند ایران به گزارش پایگاه خبری تحلیلی ریواس جنوب، پسماند، امروز به یکی از جدیترین چالشهای کلانشهر شیراز تبدیل شده؛ چالشی که ریشههای آن فراتر از کمبود زیرساختها و تجهیزات، در رفتارهای روزمره، الگوهای مصرف و نگاه جامعه به محیطزیست نهفته است.
تجربه مدیریت پسماند در شیراز نشان میدهد شکاف معناداری میان سیاستگذاری و رفتار روزمره شهروندان وجود دارد؛ از یکسو زیرساختها و برنامههای شهری بدون همراهی اجتماعی به بهرهوری مطلوب نمیرسند و از سوی دیگر انتظار تغییر رفتار بدون آموزش مستمر و اقناع فرهنگی، واقعبینانه نیست.
و اما امروز تأکید مدیران شهری بر نقش هنر، نشانهای از تغییر نگاه از «مدیریت دستوری» به «مدیریت اقناعی» است؛ رویکردی که اگر با برنامهریزی منسجم و استمرار همراه شود میتواند پسماند را از یک بحران مزمن به فرصتی برای ارتقای فرهنگ شهری و مسئولیتپذیری اجتماعی تبدیل کند.
بر همین اساس مستندی با نام «صفر» ساخته و مراسم رونمایی از این مستند صبح امروز دوشنبه ۲۰ بهمن ماه ۱۴۰۴ با حضور مدیران شهری، هنرمندان و اصحاب رسانه، پیش از ظهر امروز، دوشنبه، در سالن اصلی مجموعه سینمایی استاد تارخ شیراز برگزار شد.
این مستند که به بررسی چالشهای مدیریت پسماند و راهکارهای نوین مقابله با آن میپردازد، نقطه عزیمتی برای گفتوگویی جدی میان مدیران، هنرمندان و شهروندان درباره یکی از بغرنجترین معضلات کلانشهرها شد.
در این مراسم، محمدحسن اسدی شهردار شیراز، محمدعلی چوبینی رئیس سازمان فرهنگی شهرداری شیراز و لیلی نوروزی کارگردان مستند «صفر» به عنوان سخنرانان اصلی حضور داشتند.
از پیشرو بودن شیراز تا نقش محوری زنان
کارگردان این اثر با تقدیر از همراهی و حمایت شهرداری شیراز در فرآیند پژوهش و ساخت این مستند، رویکرد این شهر در مدیریت پسماند را پیشرو در سطح کشور توصیف کرد.
لیلی نوروزی با اشاره به سابقه طولانیتر شیراز در اجرای پروژههای نوآورانه این حوزه گفت: زمانی که پژوهش برای این اثر آغاز شد، شهرداری شیراز سالها بود که به صورت جدی و نظاممند روی این موضوع کار میکرد. بسیاری از طرحهایی که امروز در دیگر کلانشهرهای ایران شاهد آن هستیم، نخستین بار در شیراز آزمایش و اجرا شد.
نوروزی سپس بر ضرورت اطلاعرسانی گستردهتر و هدفمند درباره دستاوردها و برنامههای شهری تأکید کرد و افزود: شیراز در حوزه مدیریت پسماند دارای پتانسیلهای قابل توجه و الگوبرداری است. با این حال، این موفقیتها آنگونه که شایسته است، در سطح ملی انعکاس نمییابد. رسانهها و تولیدات فرهنگی میتوانند پل ارتباطی قدرتمندی برای معرفی این تجربیات و ترغیب دیگر شهرها به الگوبرداری باشند.
این کارگردان با استناد به مشاهدات میدانی فراوان خود در طول ساخت مستند، به نقش بیبدیل زنان در حل معضل پسماند پرداخت. نوروزی اظهار داشت: در سطح خانوار، زنان مدیران اصلی مصرف و دفع هستند. جالب اینجاست که حتی در سایتهای جمعآوری و تفکیک پسماند نیز، حضور زنان منجر به نظم، دقت و کارایی چشمگیری شده است. این واقعیت، لزوم سرمایهگذاری ویژه بر آموزش، توانمندسازی و جلب مشارکت هرچه بیشتر زنان در این عرصه را پررنگ میکند.
او با اشاره به دشواریهای مالی و علمی تولید آثار مستند تخصصی، خواستار تداوم و تقویت حمایت نهادهای شهری از چنین تولیداتی شد.
نوروزی پیشنهاد داد: برای نفوذ در لایههای مختلف جامعه و تأثیرگذاری بر نسل جوان، میتوان از قالبهای جذابتر مانند فیلمهای داستانی، سریالهای کوتاه یا محتوای تعاملی با محوریت آموزش شهروندی نیز استفاده کرد. خوشبختانه در این زمینه ایدهها و طرحهای آمادهای وجود دارد که نیازمند همراهی و حمایت مسئولان است.
پسماند، پرهزینهترین و پیچیدهترین چالش کلانشهرها
شهردار شیراز هم سخنان خود را با توصیف مدیریت پسماند به عنوان یکی از پیچیدهترین، پرهزینهترین و در عین حال حیاتیترین وظایف مدیریت کلانشهرها آغاز کرد.
محمدحسن اسدی با مقایسه نگرش حاکم بر شهرهای توسعهیافته و شهرهای در حال توسعه گفت: در شهرهای مدرن دنیا، محور اصلی برنامهریزی، سلامت انسان، بهداشت عمومی و پایداری محیط زیست است. در حالی که در گذشته، به دلیل سبک زندگی سادهتر و مصرف کمتر، حجم و تنوع پسماند امروز را شاهد نبودیم.
او برای عینیت بخشیدن به ابعاد این معضل در شیراز به ارائه آمار دقیقی پرداخت: در شهر شیراز، روزانه حدود ده هزار تن پسماند شامل زبالههای خانگی، نخالههای ساختمانی و ضایعات فضای سبز تولید میشود.
به گفته شهردار از این حجم عظیم، سهم زبالههای تر و خانگی به تنهایی حدود ۱۰۵۰ تن در روز است. فرآیند جمعآوری، حمل، پردازش و دفن بهداشتی این حجم از مواد، سالانه بودجهای نزدیک به هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان را بر دوش شهرداری میگذارد. این رقم، کاملاً جاری و با رشد سالانه جمعیت و مصرف، رو به افزایش است.
اسدی سپس با ذکر مثالهای عینی از تجربه دیگر کشورها، بر ماهیت طولانیمدت فرآیند فرهنگسازی تأکید کرد و گفت: کشورهایی مانند هلند، برای نهادینه کردن فرهنگ استفاده از دوچرخه به جای خودروی شخصی، نزدیک به چهار دهه برنامهریزی مداوم، آموزش و ایجاد زیرساخت انجام دادند. حل معضل پسماند نیز از این قاعده مستثنی نیست. این کار با شعار و دستور محقق نمیشود، بلکه نیازمند برنامۀ مدون، پیگیر و صبورانه برای تغییر نگرش است که باید از خودمان، از درون خانواده و از مدارس آغاز شود.
شهردار شیراز تجربه شهر نانجینگ چین، خواهرخوانده شیراز، را مثال دیگری زد و افزود: در دیدار با شهردار نانجینگ مشاهده کردیم که علیرغم جمعیت چند ده میلیونی و بودجه بسیار کلان، اولویت شماره یک مدیریت آن شهر نیز، سلامت، بهداشت و محیط زیست است. این نشان میدهد که این نگاه، یک انتخاب لوکس نیست، بلکه ضرورتی جهانی برای تمدن شهری امروز است.
اسدی شعار محوری دوره مدیریت خود را «شیراز، شهر فرهنگ شهروندی» عنوان کرد و توضیح داد: اگر ما بتوانیم این شعار را از حالت کلیشه خارج کرده و در تمامی سطوح جامعه محقق کنیم، بسیاری از چالشهای امروز شهر، از ترافیک گرفته تا آلودگی هوا و پسماند، در مسیر حل ریشهای قرار خواهند گرفت. اقدامات عمرانی و خدمات روزمره، وظیفه ذاتی هر شهرداری است، اما آنچه یک شهر را متمایز میکند، سطح فرهنگ، اخلاق مدنی و مسئولیتپذیری جمعی شهروندان آن است.
او به برخی از پروژههای بزرگ و اثرگذار شهرداری شیراز که با هدف ارتقای کیفیت زندگی و سلامت محیط زیست است، اشاره کرد و گفت:توسعه همزمان چهار خط مترو که نقش بیبدیلی در کاهش استفاده از خودروی شخصی و آلودگی هوا دارد، احیاء و گشایش باغهای تاریخی بزرگ مانند باغ ۲۳۰ هکتاری با درختان کهنسال، و همچنین اتمام پروژههای نمادینی مثل باغ ایرانی، همه در چارچوب همین نگاه کلان تعریف شدهاند.
شهردار شیراز ضرورت درک صحیح شهروندان از هزینههای سنگین خدمات شهری و نقش آنان در تأمین بخشی از این منابع تأکید کرد.
اسدی گفت: موضوع پسماند، آزمونی برای بلوغ شهروندی و مسئولیتپذیری اجتماعی همه ماست. این مشکل تنها با همکاری تنگاتنگ تمام اقشار جامعه، از بانوی خانهدار که در تفکیک زباله در مبدأ دقت میکند، تا مدیران ارشد که سیاستگذاری میکنند، قابل مدیریت است. در این مسیر دشوار، هنر به عنوان بازوی توانمند و اثرگذار فرهنگسازی، میتواند یاریرسان همه ما باشد.
هنر، شاهراه ارتباط با نسل جدید
رئیس سازمان فرهنگی شهرداری شیراز با تجلیل از عوامل سازنده مستند «صفر»، هنر را زبان بیرقیب برای گفتوگو با جامعه، به ویژه نسل جوان و نوجوان دانست.
محمدعلی چوبینی اضافه کرد: ما برای اصلاح سبک زندگی، کاهش مصرفگرایی و ترویج فرهنگ مسئولیتپذیری زیستمحیطی، چارهای جز تکیه بر زبان گویا، مؤثر و همهفهم هنر نداریم. موعظه و سخنرانی به تنهایی کارساز نیست؛ بلکه این روایتهای هنری هستند که میتوانند در ذهن و دل مردم نفوذ کرده، حساسیت ایجاد کنند و محرک تغییر رفتار باشند.
او با اشاره به تأسیس «مرکز توسعه و ترویج فرهنگ شهروندی» در ساختار شهرداری شیراز، این نهاد را خانه تمامی فعالان، هنرمندان و سازمانهای مردمنهاد مرتبط با این عرصه خواند.
چوبینی افزود: هدف این مرکز، تبدیل شدن به کارگاهی برای تولید محتوای فرهنگی، هنری و آموزشی است که پاسخگوی نیازهای امروز شهروندی باشد.
معاون شهردار شیراز سپس به یک تغییر پارادایم مهم در مدیریت شهری اشاره کرد و گفت: امروز دیگر فرهنگ، حاشیه یا پیوست برنامهریزیهای شهری نیست. فرهنگ، متن اصلی و شاهبیت توسعه پایدار شهری است. ما نمیتوانیم با بیاعتنایی به شاخصهای فرهنگی و بدون جلب مشارکت و همراهی فکری مردم، انتظار داشته باشیم حتی بهترین و مدرنترین زیرساختهای شهری به اهداف خود برسند. یک شهر پیشرفته، تنها با شهروندان آگاه، مسئول و دارای فرهنگ شهری متعالی معنا مییابد.
چوبینی نگاه بلندمدت و کلان شورای شهر و مدیریت شهری شیراز به مقوله فرهنگ را فرصتی استثنایی خواند و ابراز امیدواری کرد که این نگاه، بسترساز تحقق شعار «زیست بهتری در شهری که به پاکی و فرهنگ شناخته میشود» باشد.
