پسماند ایران _ به گزارش گروه کشاورزی، توسعه روستایی و محیط زیست خبرگزاری صدا و سیما، نرگس فلاح در گفت‌و‌گو با برنامه «روی خط خبر»، ضمن بررسی روند چهارساله اجرای آیین‌نامه کاهش مصرف کیسه‌های پلاستیکی، به ارزیابی عملکرد ۱۲ دستگاه مسئول پرداخت.
او با اشاره به اینکه وزارت صنعت، معدن و تجارت تاکنون تکالیف خود را در زمینه کاهش تولید کیسه‌های با ضخامت کمتر از ۲۵ میکرون و جایگزینی آنها با کیسه‌های زیست‌تخریب‌پذیر اجرایی نکرده است، از نبود ضمانت اجرایی و سازوکار قانونی مشخص برای برخورد با ترک فعل دستگاه‌ها انتقاد کرد.
فلاح همچنین به رواج ادعا‌های تأییدنشده درباره زیست‌تخریب‌پذیر بودن محصولات ۵۵ شرکت اشاره کرد و بر ضرورت راستی‌آزمایی این ادعا‌ها در آزمایشگاه‌های داخلی تحت استاندارد ملی تأکید کرد.
وی هشدار داد که رهاسازی پلاستیک در اراضی کشاورزی موجب تخریب خاک، کاهش کیفیت و افت میزان تولید محصولات زراعی می‌شود و میکروپلاستیک‌ها از طریق ریشه گیاهان وارد چرخه غذایی انسان می‌شوند.
در حوزه آموزش و فرهنگ‌سازی، مدیرکل دفتر مدیریت پسماند سازمان حفاظت محیط زیست از تدوین برنامه‌ای ۱۰ ساله در قالب پویش «نه به پلاستیک» خبر داد که شامل شش راهبرد و ۱۸۰ اقدام عملیاتی است. وی افزود این طرح با اجرای «دولت سبز» در دستگاه‌های اجرایی آغاز شده و با همکاری نهاد‌های آموزشی و رسانه ملی دنبال می‌شود. مشروح این گفت‌و‌گو به شرح ذیل است:
پرسش:کیسه‌های پلاستیکی ممکن است فقط چند دقیقه یا چند ساعت در دست ما باشند، اما آثار آنها سال‌ها در محیط زیست باقی می‌ماند. هیئت وزیران در سال ۱۴۰۱ آیین‌نامه کاهش مصرف کیسه‌های پلاستیکی را تصویب کرد تا مصرف این کیسه‌ها کاهش یابد. در این آیین‌نامه ۱۲ دستگاه به انجام تکالیفی در این زمینه موظف شده‌اند، اما گزارش‌ها نشان می‌دهد همه این تکالیف اجرا نشده است. چهار سال از تصویب آیین‌نامه می‌گذرد؛ گزارش‌های محیط زیست درباره عملکرد دستگاه‌ها چه می‌گوید و در مجموع وضعیت اجرای آیین‌نامه چگونه است؟
فلاح: همان‌طور که اشاره کردید، در این آیین‌نامه برای ۱۲ دستگاه مسئولیت‌هایی در نظر گرفته شده است. یکی از مهم‌ترین دستگاه‌ها، وزارت صنعت، معدن و تجارت است که باید بر اساس مفاد آیین‌نامه، طی پنج سال میزان تولید کیسه‌های پلاستیکی با ضخامت کمتر از ۲۵ میکرون را به‌صورت سالانه کاهش دهد؛ اما تاکنون شاهد تحقق این موضوع نبوده‌ایم.
این وزارتخانه اخیراً درخواست بازنگری در آیین‌نامه را مطرح کرده است. با این حال، آنچه بر امکان استفاده مجدد از کیسه‌های پلاستیکی تأثیر می‌گذارد، علاوه بر ضخامت، فرایند تولید و استفاده از نوع مشخصی از پلیمر است تا کیسه‌ها فقط یک‌بار مصرف نشوند و بتوان از آنها چندین بار استفاده کرد.
از دیگر وظایف وزارت صنعت، معدن و تجارت، جایگزینی کیسه‌های پلاستیکی با کیسه‌های زیست‌تخریب‌پذیر بود. با این حال، آنچه اکنون می‌بینیم این است که در این زمینه اتفاقی نیفتاده است. متأسفانه برخی تولیدکنندگان روی کیسه‌های خود عباراتی مانند «صددرصد زیست‌تخریب‌پذیر» درج می‌کنند. محصولات حدود ۵۵ شرکت را بررسی کرده‌ایم که چنین ادعا‌هایی دارند. این ادعا‌ها می‌تواند به افزایش مصرف کیسه‌ها منجر شود؛ چون مصرف‌کننده تصور می‌کند کیسه زیست‌تخریب‌پذیر است و به محیط زیست آسیب نمی‌زند، در حالی که این ادعا‌ها بررسی نشده‌اند.
در آیین‌نامه تصویب شده بود که تولیدکنندگان کیسه‌های زیست‌تخریب‌پذیر، استاندارد مربوط را دریافت کنند. این استاندارد باید از سوی سازمان ملی استاندارد تدوین می‌شد. این سازمان استاندارد را تهیه کرده است و بر اساس گزارش اخیر آن، آزمایشگاه لازم برای اجرای استاندارد نیز ثبت شده و امکان اختصاص استاندارد ملی وجود دارد. یک یا دو شرکت هم مدعی دریافت استاندارد‌های بین‌المللی هستند، اما اکنون امکان دریافت استاندارد ملی نیز فراهم شده است.
پرسش: منظورتان تولید کیسه‌های پلاستیکی تجدیدپذیر است؟
فلاح: کیسه‌های پلاستیکی عنوان‌های مختلفی از جمله کمپوست‌پذیر، زیست‌تخریب‌پذیر و زیست‌پایه دارند. آنچه ممکن است به طبیعت بازگردد، کیسه‌های کمپوست‌پذیر است که آن هم برای قرار گرفتن در شرایط کمپوست به زمان طولانی نیاز دارد.
پرسش: آیا شرکت‌هایی در حال حاضر این کیسه‌ها را تولید می‌کنند یا این موضوع صرفاً ادعای شرکت‌هاست؟
فلاح: یک یا دو شرکت دانش‌بنیان مدعی تولید این محصولات و دریافت استاندارد‌های بین‌المللی هستند، اما این ادعا‌ها باید در آزمایشگاه‌های داخلی راستی‌آزمایی شود.
پرسش: اگر بخواهیم عملکرد ۱۲ دستگاه را در مجموع بررسی کنیم، پس از چهار سال از تصویب آیین‌نامه، وضعیت اجرای بخش‌های مختلف آن چگونه است؟
فلاح: روی کاغذ، با توجه به بخشنامه‌ها، اطلاعیه‌ها و شیوه‌نامه‌ها، به نظر می‌رسد آیین‌نامه پیشرفت خوبی داشته است؛ اما در واقعیت، همچنان کیسه‌های پلاستیکی رایگان توزیع می‌شوند و این موضوع بر میزان مصرف تأثیر می‌گذارد. ضخامت کیسه‌ها افزایش پیدا نکرده و این کیسه‌ها یک‌بارمصرف هستند. شاید بتوان گفت کمتر از ۳۰ درصد از آنچه باید در اجرای تکالیف دستگاه‌ها محقق می‌شد، انجام شده است؛ بنابراین شاهد پیشرفت مناسبی در اجرای آیین‌نامه نیستیم.
پرسش: آیا در این آیین‌نامه ضمانت اجرایی در نظر گرفته شده است؟ اگر دستگاهی به تکالیف خود عمل نکند، سازمان حفاظت محیط زیست می‌تواند آن را به مراجع قضایی معرفی کند؟
فلاح: در این آیین‌نامه ناظر و ضمانت اجرایی مشخصی پیش‌بینی نشده است. با وجود این، آیین‌نامه مصوبه هیئت وزیران است و اجرای آن تکلیف دستگاه‌هاست؛ اما بند قانونی مشخصی نداریم که بر اساس آن بتوانیم در برابر ترک فعل دستگاه‌ها اقدام خاصی انجام دهیم. شاید در بازنگری مدیریت پسماند که در دست تصویب مجدد است، بتوان بندی اضافه کرد تا پشتوانه قانونی این آیین‌نامه تقویت شود. سازمان حفاظت محیط زیست پیشنهاددهنده آیین‌نامه بوده، اما دستگاه‌هایی که در تدوین پیش‌نویس مشارکت داشته‌اند، همگی مسئولیت‌هایی بر عهده دارند.
پرسش: آیا دستگاهی به علت ترک فعل به مراجع قضایی معرفی شده است؟
فلاح: خیر، چنین پیگیری‌ای از سوی ناظر انجام نشده است.
پرسش: بخشی از وظایف این آیین‌نامه بر عهده وزارت جهاد کشاورزی است که باید برای جلوگیری از رهاسازی پلاستیک در اراضی زراعی و باغی تمهیداتی در نظر بگیرد. تعامل سازمان حفاظت محیط زیست با وزارت جهاد کشاورزی در این زمینه چگونه بوده است؟
فلاح: برای آموزش و آگاه‌سازی کشاورزان، بخشنامه‌هایی به ادارات کل استان‌ها ابلاغ شده است؛ اما آموزش‌هایی که تاکنون به کشاورزان ارائه شده، مؤثر نبوده است.
باید به کشاورزان آموزش داده شود که رهاسازی پلاستیک چه میزان به خاک آسیب می‌زند و چگونه می‌تواند تولید محصول خودشان را کاهش دهد. کشاورزان در این زمینه ذی‌نفع اصلی هستند و اگر آموزش و آگاه‌سازی به شکل مؤثر و مفید انجام شود، قطعاً می‌توان از ادامه این روند جلوگیری کرد.
پرسش: رهاسازی پلاستیک در فرایند تولید کشاورزی تأثیر دارد؟
فلاح: بله، این موضوع تولید را کاهش می‌دهد و تأثیر آن جدی است. رهاسازی پلاستیک بر کیفیت محصولات اثر می‌گذارد و باعث تخریب خاک می‌شود. میکروپلاستیک‌های موجود در خاک، به‌ویژه از طریق ریشه گیاهان، می‌توانند جذب شوند و دوباره به طبیعت و چرخه غذایی ما بازگردند؛ بنابراین تأثیر آنها بر زنجیره غذایی جدی است.
پرسش: در آیین‌نامه بر آموزش و اصلاح الگوی مصرف کیسه‌های پلاستیکی از سوی نهاد‌های آموزشی، وزارت آموزش و پرورش، وزارت علوم و وزارت بهداشت نیز تأکید شده است. سازمان حفاظت محیط زیست چه تعاملی با این نهادها، به‌ویژه مدارس و دانشگاه‌ها، داشته و در زمینه اصلاح الگوی مصرف چه اقداماتی انجام داده است؟
فلاح: سازمان حفاظت محیط زیست از طریق ادارات کل استانی، ارتباط خوبی با مدارس دارد. خانه‌های محیط زیست و انجمن‌های دانشجویی و دانش‌آموزی نیز با سازمان همکاری می‌کنند. اما برای مثال، هنوز در همه مدارس و کلاس‌ها تفکیک زباله به شکلی فراگیر انجام نمی‌شود؛ موضوعی که از نظر رفتاری می‌تواند بر دانش‌آموزان، به‌عنوان آینده‌سازان کشور، تأثیر بگذارد.
در دانشگاه‌ها و خوابگاه‌ها هم هنوز اقدام‌های رفتاری چشمگیری در این زمینه دیده نمی‌شود. حتی در وبگاه‌های آموزش و پرورش، مدارس و دانشگاه‌ها اطلاع‌رسانی مشخصی درباره این موضوع وجود ندارد؛ در حالی که مصرف پلاستیک در این مراکز زیاد است و می‌توان با اقدامات مؤثر، آن را کاهش داد.
به همین دلیل، پویش «نه به پلاستیک» را راه‌اندازی کرده‌ایم و در تلاشیم بسته‌های آموزشی مدارس را آماده کنیم. همچنین می‌خواهیم «مدرسه کم‌پلاستیک» و «دانشگاه کم‌پلاستیک» را به‌عنوان الگو معرفی کنیم و جشنواره‌های علمی را با هدف جایگزینی پلاستیک برگزار کنیم.
پرسش: منظور از «کم‌پلاستیک»، استفاده کمتر از پلاستیک است؟
فلاح: بله. هدف این است که مصرف پلاستیک کاهش پیدا کند؛ از جمله مصرف بطری‌ها و لیوان‌های یک‌بارمصرف و ظروف غذایی در رستوران‌های دانشگاه‌ها. هنگام تحویل غذا در سلف‌سرویس‌ها نیز کیسه‌های رایگان در اختیار دانشجویان قرار می‌گیرد؛ در حالی که می‌توان اقدام‌های رفتاری مؤثری در این زمینه انجام داد. صرف آموزش روی کاغذ یا گنجاندن مطالب در کتاب‌های درسی نمی‌تواند به‌تنهایی تأثیرگذار باشد. معلمان و استادان دانشگاه می‌توانند هرکدام سفیر محیط زیست باشند و با رفتار خود به نهادینه شدن این فرهنگ کمک کنند.
پرسش: پویش «نه به پلاستیک» آغاز شده است؛ برنامه‌های آن چه زمانی به مرحله اجرا در مدارس و دانشگاه‌ها می‌رسد تا فرهنگ‌سازی در این زمینه انجام شود؟
فلاح: پویش «نه به پلاستیک» آغاز شده است. در گام نخست، شش راهبرد کلان و ۱۸۰ اقدام عملیاتی برای اجرای آن تدوین کرده‌ایم تا این پویش، برنامه‌ای کوتاه‌مدت و مقطعی نباشد که پس از مدتی از یاد‌ها برود. این برنامه افقی ۱۰ ساله دارد.
پویش را از دولت آغاز کرده‌ایم و تلاش کرده‌ایم «دولت سبز» را به‌عنوان یکی از محور‌های آن در نظر بگیریم. بخشنامه‌هایی برای کاهش مصرف کیسه‌های پلاستیکی در بدنه دولت و آموزش کارکنان دولت ارسال شده است. این بخش از برنامه عملیاتی و اجرا شده و اجرای بخش‌های دیگر نیز با کمک سازمان صدا و سیما دنبال خواهد شد.
